Mwaka 2021, Tanzania ilikuwa katika kipindi cha mpito. Dunia ilikuwa ikijinasua kutoka athari za janga la COVID-19 huku ushindani wa kuvutia uwekezaji, biashara, watalii na teknolojia ukiwa mkali zaidi kuliko wakati mwingine wowote katika historia ya hivi karibuni.
Ndani ya mazingira hayo, Serikali ya Awamu ya Sita chini ya Rais Samia Suluhu Hassan ilianza kuandika sura mpya ya sera za mambo ya nje kwa kuipa kipaumbele diplomasia ya uchumi.
Lengo lilikuwa wazi; kuifanya diplomasia isiwe tena suala la mikutano ya viongozi na mabalozi pekee, bali nyenzo ya kuvutia uwekezaji, kufungua masoko, kuhamasisha diaspora na kuleta matokeo yanayoonekana kwa wananchi.
Kwa miaka mingi, diplomasia ya Tanzania ilitambulika zaidi kupitia mchango wake katika harakati za ukombozi wa Afrika, usuluhishi wa migogoro na utetezi wa amani duniani. Kuanzia enzi za Mwalimu Julius Nyerere hadi awamu zilizofuata, Tanzania ilijijengea heshima kama taifa lililosimama upande wa haki, mshikamano wa Afrika na diplomasia ya amani.
Hata hivyo, katika mazingira ya karne ya 21 ambapo ushindani wa kimataifa unapimwa zaidi kwa uwezo wa kuvutia mitaji, teknolojia, maarifa na masoko, sura ya diplomasia ya Tanzania imeendelea kubadilika kutoka kuwa nyenzo ya mahusiano ya kisiasa pekee na kuwa chombo muhimu cha kukuza uchumi wa taifa.
Miaka mitano baadaye, Tanzania imezindua Sera ya Mambo ya Nje ya mwaka 2024, imeweka Dira ya Taifa ya Maendeleo 2050 inayolenga kujenga uchumi wa dola trilioni moja na imeongeza ushirikiano wake na mataifa makubwa duniani.
Katika kipindi hicho, Rais Samia amefanya ziara za kikazi katika mabara mbalimbali, Tanzania imefanya mikutano ya biashara na uwekezaji katika majukwaa ya kimataifa, na diplomasia imepewa jukumu jipya la kusaidia kufanikisha malengo ya kiuchumi ya taifa.
Akizungumza bungeni wakati akiwasilisha makadirio ya mapato na matumizi ya Wizara ya Mambo ya Nje na Ushirikiano wa Afrika Mashariki kwa mwaka wa fedha 2026/27, Waziri wa Mambo ya Nje, Balozi Dk Mahmoud Thabit Kombo, alisema:
“Katika kipindi hiki, Mheshimiwa Rais ameikuza na kuimarisha diplomasia ya Tanzania kwa umahiri wa hali ya juu na kuwezesha kulinda na kutimiza malengo ya kiuchumi ya Taifa letu.”
Lakini swali muhimu linabaki: Je, diplomasia hiyo imezalisha nini kwa uchumi wa Tanzania na kwa mwananchi wa kawaida?
Je, safari za viongozi, mikutano ya kimataifa, makubaliano ya ushirikiano na sera mpya za mambo ya nje zimebadilika kuwa viwanda vipya, ajira, biashara, uwekezaji na fursa kwa wananchi?
Haya ndiyo maswali ambayo makala hii inayachunguza kwa kutumia hotuba za bajeti, ripoti za uwekezaji, takwimu za serikali na simulizi za Watanzania walionufaika moja kwa moja na kufunguka kwa Tanzania kwa dunia.
Dira ya Dola Trilioni Moja
Mabadiliko hayo ya mtazamo wa diplomasia yanakuja wakati Tanzania ikiingia katika awamu mpya ya maendeleo ya kiuchumi.
Mwaka 2025, Serikali ilizindua rasmi Dira ya Taifa ya Maendeleo 2050, waraka unaolenga kuifanya Tanzania kuwa uchumi wa dola trilioni moja ifikapo mwaka 2050.
Dira hiyo inalenga kujenga uchumi unaotegemea zaidi uzalishaji wa viwandani, biashara ya kimataifa, matumizi ya teknolojia, ubunifu na sekta binafsi.
Ili kufikia malengo hayo, Tanzania inahitaji mtaji mkubwa wa ndani na nje, teknolojia za kisasa, masoko mapya ya bidhaa na huduma pamoja na ushirikiano mpana wa kimataifa. Hapo ndipo diplomasia ya uchumi inapopata nafasi yake.
Katika bajeti ya mwaka wa fedha 2025/26, Wizara ya Mambo ya Nje na Ushirikiano wa Afrika Mashariki ilitengewa Shilingi bilioni 340.5, ikiwa ni sehemu ya maandalizi ya utekelezaji wa Sera ya Mambo ya Nje ya mwaka 2024.
Sera hiyo imeweka msisitizo katika kukuza uwekezaji, biashara, utalii, uchumi wa buluu, ushiriki wa diaspora na matumizi ya Kiswahili kama nyenzo ya diplomasia yenye manufaa ya kiuchumi.
Kwa mujibu wa Waziri Kombo:
“Sera hiyo imeweka msisitizo katika upatikanaji wa masoko ya bidhaa za Tanzania nje ya nchi, kutangaza fursa za uwekezaji, kuhamasisha ushiriki wa diaspora katika maendeleo ya Taifa na kutumia Kiswahili kama nyenzo ya diplomasia kwa manufaa ya kiuchumi.”
Katika mwaka mmoja pekee hadi Mei 2025, Tanzania ilifanya mikutano 42 ya Tume za Pamoja za Ushirikiano (JPC), Tume za Ushirikiano (JCC) na mashauriano ya kisiasa na nchi mbalimbali duniani.
Kutoka Diplomasia Hadi Dola Bilioni 1.7 za Uwekezaji
Moja ya vipimo muhimu vya mafanikio ya diplomasia ya uchumi ni uwezo wake wa kuvutia uwekezaji wa moja kwa moja kutoka nje ya nchi (FDI).
Kwa mujibu wa Tanzania Investment Report 2025, FDI ilishuka hadi dola milioni 943.8 mwaka 2020 kutokana na athari za UVIKO-19. Hata hivyo, baada ya kuanza kwa mageuzi ya kidiplomasia na kiuchumi, uwekezaji huo uliongezeka hadi dola bilioni 1.19 mwaka 2021, dola bilioni 1.44 mwaka 2022, dola bilioni 1.63 mwaka 2023 na kufikia zaidi ya dola bilioni 1.65 mwaka 2024.
Ukuaji huo umeifanya Tanzania kuwa moja ya nchi zinazovutia uwekezaji zaidi katika Afrika Mashariki.
Ripoti hiyo inaonesha pia kuwa akiba ya uwekezaji wa kigeni (Foreign Private Investment Stock) imefikia dola bilioni 24.75 huku mchango wa Tanzania katika uwekezaji wote unaoingia Jumuiya ya Afrika Mashariki ukiongezeka kutoka asilimia 13.6 mwaka 2023 hadi asilimia 15.2 mwaka 2024.
Nchi zinazoongoza kuwekeza Tanzania ni pamoja na China, Uingereza, Afrika Kusini, Umoja wa Falme za Kiarabu (UAE), Canada, Australia na Uholanzi.
Gavana wa Benki Kuu ya Tanzania, Emmanuel Tutuba, amesema:
“FDI inflows grew to USD 1.656 billion in 2024, supported by continued efforts to improve the investment climate and business environment.”
TISEZA na Wimbi Jipya la Uwekezaji
Matokeo ya diplomasia ya uchumi hayaonekani kwenye takwimu za FDI pekee.
Kwa mujibu wa Mkurugenzi Mkuu wa TISEZA, Gilead Teri, Tanzania ilisajili miradi 927 ya uwekezaji mwaka 2025, kiwango kikubwa zaidi kuwahi kufikiwa tangu kuanzishwa kwa taasisi ya uwekezaji nchini.
Miradi hiyo ina thamani ya zaidi ya dola bilioni 11.09 na inatarajiwa kuzalisha ajira zaidi ya 162,895 kwa Watanzania.
Zaidi ya miradi 400 kati ya hiyo ni ya viwanda vya uzalishaji. Takwimu hizo zinaendana na msisitizo wa Serikali wa kuongeza thamani ya malighafi zinazozalishwa nchini.
Mbunge wa Bunda Mjini, Ester Bulaya, amesema bajeti ya mwaka 2026/27 imeweka mkazo katika kulinda viwanda vya ndani na kuongeza thamani ya malighafi.
“Ni bajeti nzuri inayolenga kuongeza thamani ya malighafi zinazozalishwa nchini kwa kuhakikisha baadhi yake zinachakatwa hapa nchini badala ya kusafirishwa nje zikiwa ghafi.”
Kwa upande wake, Mbunge wa Lupembe, Edwin Swalle, amesema ongezeko la bajeti linaashiria nia ya kuongeza kasi ya maendeleo katika sekta mbalimbali za uchumi.
Diaspora: Mtaji Mpya wa Taifa
Miongoni mwa maeneo yaliyopewa uzito mkubwa katika Sera ya Mambo ya Nje ya mwaka 2024 ni ushiriki wa diaspora. Kwa miaka mingi, fedha zinazotumwa nyumbani na Watanzania wanaoishi nje ya nchi zilionekana kama msaada wa kifamilia. Leo zimekuwa sehemu muhimu ya uchumi wa taifa.
Takwimu zinaonesha kuwa fedha zinazotumwa na diaspora zimeongezeka kufikia zaidi ya Shilingi trilioni 3.3 kwa mwaka. Kwa mujibu wa Waziri Kombo, katika kipindi cha Julai hadi Desemba 2024 pekee, fedha zilizotumwa nchini na diaspora zilifikia zaidi ya Shilingi trilioni 2.1.
Aidha, diaspora waliwekeza zaidi ya Shilingi bilioni 7.5 katika Mfuko wa Uwekezaji wa Pamoja wa UTT-AMIS mwaka 2024, ikilinganishwa na Shilingi bilioni 6.4 mwaka 2023. Hii inaonesha kuwa diaspora wanaanza kubadilika kutoka kuwa watumaji wa fedha za matumizi ya familia pekee na kuwa wawekezaji wa maendeleo.
Kutoka Tanzania Hadi Silicon Valley
Mfano wa sura mpya ya diaspora ni Benjamin Fernandes, mwanzilishi wa kampuni ya teknolojia ya fedha ya NALA.
Akiwa amesoma Stanford University na Harvard Kennedy School, Fernandes alianzisha NALA mwaka 2018 kwa lengo la kupunguza gharama za kutuma fedha kimataifa na kuimarisha huduma za kifedha kwa Waafrika.
Leo, NALA ni moja ya kampuni zinazosaidia maelfu ya Waafrika kutuma fedha kwa gharama nafuu zaidi, ikionyesha jinsi maarifa, mitandao na uzoefu wa Watanzania walioko nje ya nchi unavyoweza kuwa sehemu ya maendeleo ya bara zima.
Safari yake inaonesha kuwa diplomasia ya uchumi haihusiani na serikali pekee, bali pia na uwezo wa Watanzania kutumia fursa za kimataifa kujenga biashara zinazovuka mipaka.
Wanawake Katika Diplomasia ya Uchumi
Faida za diplomasia ya uchumi haziwezi kuwa kamili bila kuwagusa wanawake. Dk Victoria Kisyombe ni miongoni mwa wanawake waliobadilisha namna ya kufikiria ujumuishaji wa kifedha nchini Tanzania.
Kupitia SELFINA, amewezesha zaidi ya wanawake 40,000 kupata mali za uzalishaji zenye thamani ya zaidi ya dola milioni 20.
Mfumo huo umechangia kuzalisha zaidi ya ajira 30,000 na kuvutia ushirikiano wa taasisi za kimataifa kama World Bank na International Finance Corporation (IFC).
“Wanawake hawahitaji misaada ya kudumu; wanahitaji umiliki wa mali za uzalishaji na fursa za kushiriki kikamilifu katika uchumi.”
Kauli hiyo inaendana na malengo ya diplomasia ya uchumi ya kuhakikisha ukuaji wa uchumi unakuwa jumuishi.
Maarifa, Ubunifu na Kizazi Kipya
Katika dunia ya leo, diplomasia haihusiani tena na biashara na uwekezaji pekee. Maarifa, ubunifu na teknolojia pia ni sehemu ya nguvu ya taifa.
Nancy Sumari ni miongoni mwa Watanzania wanaotumia majukwaa ya kimataifa kuunganisha maendeleo ya vijana, ubunifu na ujasiriamali. Kupitia Jenga Hub na programu mbalimbali za kukuza vipaji, ameonyesha jinsi maarifa yanavyoweza kuwa sehemu ya uchumi wa kisasa.
Uwepo wa watu kama Nancy Sumari na Benjamin Fernandes unaonesha kuwa diplomasia ya uchumi ya karne ya 21 inahusisha watu, maarifa, teknolojia na mitandao ya kimataifa, si serikali pekee.
Wafanyabiashara Wanasemaje?
Kwa Mzee Wilbard Chambulo wa Arusha, ambaye amewekeza katika sekta ya utalii na usafirishaji, mafanikio ya diplomasia yanapaswa kuonekana katika mazingira bora ya biashara.
“Sisi wafanyabiashara hatuhitaji mengi. Tunahitaji kujua kesho ya biashara zetu ikoje.”
Anasema pamoja na mafanikio ya kuvutia wawekezaji, bado kuna haja ya kuendelea kuboresha miundombinu, kupunguza urasimu na kuweka mazingira yanayowezesha biashara kukua kwa muda mrefu. Kauli yake inaakisi matarajio ya sekta binafsi ambayo ndiyo injini kuu ya uchumi unaolengwa na Dira 2050.
Diplomasia Peke Yake Haitoshi
Pamoja na mafanikio hayo, wataalamu wanaonya kuwa diplomasia peke yake haiwezi kujenga uchumi.
Mtaalamu wa uchumi, Dk. Hilderbrand Shayo, anasema dunia inaelekea katika mazingira ambayo nchi zitalazimika kutegemea zaidi uwezo wao wa ndani badala ya misaada.
“Diplomasia inaweza kufungua mlango, lakini uchumi wa taifa hujengwa na uwezo wa ndani wa kuzalisha, kusindika rasilimali, kuimarisha sekta binafsi na kushindana katika soko la dunia.”
Anasisitiza kuwa ushirikiano wa kimataifa unapaswa kutumika kujenga uwezo wa ndani wa uchumi badala ya kutegemea misaada ya maendeleo.
Kipimo Cha Mwisho
Miaka mitano iliyopita imebadili kwa kiasi kikubwa namna Tanzania inavyoitazama diplomasia. Kutoka kuwa nyenzo ya mahusiano ya kisiasa pekee, sasa diplomasia imepewa jukumu la kusaidia kujenga uchumi wa taifa.
Takwimu za uwekezaji, ongezeko la fedha za diaspora, kuongezeka kwa miradi ya uzalishaji, ushiriki wa wanawake katika uchumi na kuibuka kwa kizazi kipya cha wabunifu vinaonyesha kuwa safari hiyo imeanza kuzaa matunda.
Hata hivyo, kama anavyoonya Dk. Lupa Ramadhani, kipimo cha mwisho hakitakuwa idadi ya safari za viongozi wala mikutano ya kimataifa. Kitakuwa ni viwanda vinavyojengwa, ajira zinazozalishwa, biashara zinazokua, mapato yanayoongezeka na mabadiliko ya maisha ya wananchi.
0 Comments